Ostatnie kilkaset lat to dla całej Ameryki Północnej okres przemian gospodarczych, administracyjnych i społecznych. Wydawać by się mogło, że człowiek nie jest w stanie nie ulec tak ogromnemu naciskowi przeobrażeń i transformacji, które zdominowały praktycznie każdą dziedzinę ludzkiego życia. Jednak, zupełnie wbrew logicznemu myśleniu, pewna religijna wspólnota żyjąca na terytorium Kanady i USA od kilku wieków trwa w stanie prawie nienaruszonym przez technologiczny i ideologiczny postęp. Mowa o społeczności amiszów.

Amisze nie są ani protestantami, ani katolikami. Ich korzenie sięgają XVII-wiecznej Europy, wyłonili się bowiem z ruchu anabaptystów w wyniku schizmy kościoła szwajcarskiego, która miała miejsce w 1693 roku. Prześladowani i mordowani w nietolerancyjnej Europie znaleźli schronienie w Nowym Świecie. Dokładna data przybycia pierwszych amiszów do Ameryki nie jest znana, szacuje się natomiast, że miało to miejsce przed 1730 rokiem[1]. Ich imigrację można podzielić na dwa strumienie: pierwszy w połowie XVIII wieku liczył około 500 osób, drugi, w latach 1815-1860, liczył około 3 tysiące amiszów. Amisze początkowo osiedlali się w stanie Nowy Jork, Ohio i Indianie oraz w kanadyjskim Ontario[2]. Docierali nawet do Nowego Orleanu czy Kalifornii. Według danych z 2009 największe skupiska amiszów znajdują się obecnie w Pensylwanii, Ohio i Indianie[3]. W związku z tym, że tradycyjna rodzina amiszów posiada co najmniej kilkoro dzieci (bardzo wysoka dzietność) oraz ze względu na liczne przyjęcia do wspólnot nowych członków (nie dotyczy to konserwatywnych społeczności) populacja amiszów ciągle rośnie. W latach 1992 – 2008 jej liczba zwiększyła się prawie dwukrotnie[4].

Generalizując i upraszczając złożoność religijnych wspólnot anabaptystycznych można przyjąć, że istnieją cztery najbardziej podstawowe wspólnoty, w nazwach których widoczne jest słowo amish: Beachy Amisch, Amish Mennonites, Old Order Amish oraz New Order Amish[5]. Amisze Starego Zakonu (Old Order Amish) reprezentują najbardziej tradycyjny i konserwatywny  nurt w ramach omawianego kościoła i to właśnie im poświęcona jest moja praca. Od tego miejsca słowo ,,amisz” odnosić się będzie zatem do członków Starego Zakonu.

WIARA

Amisze kładą ogromny nacisk na wprowadzanie w życie wyznawanych zasad religijnych. Bycie amiszem nie może ograniczać się jedynie do zapamiętywania doktryn. W codziennym życiu starają się podążać za nauczaniem Jezusa. Obok Biblii najważniejsze dla wspólnoty pisma to: Konfesja z Dordrecht (osiemnaście punktów opisujących zasady wiary anabaptystów), Martys Mirror (dzieło zawierające historie męczeństwa przodków i umiejętności przebaczenia) oraz Ausbund (religijny śpiewnik). Wspólnota amiszów kieruje się zasadami zawartymi w wyżej wymienionych dziełach, o czym świadczy chociażby rezygnacja z państwowego systemu opieki społecznej, czy też odrzucenie idei ubezpieczeń komercyjnych. Amisze uważają bowiem, że takie rozwiązania prawno-finansowe stoją w sprzeczności z ich wiarą. Ten przykład znakomicie ilustruje powagę z jaką traktują swoją religię[6].

ORDNUNG

Aby umożliwić wspólne funkcjonowanie wielu jednostek w dość zamkniętej i ciasnej społeczności, ważne jest stworzenie swoistego regulaminu postępowania. Dla amiszów takim niepisanym zespołem zasad i reguł jest Ordnung (z niem. porządek). Ordnung zarządza życiem społeczności, wyznacza kanony postępowania i zakazuje niektórych praktyk. Równocześnie jest doskonałym spoiwem łączącym jednostki w całość. Fundamentalne normy zawarte w Ordnung to: brak telefonu w domu, brak auta (zamiast tego używanie horse-and-buggy, czyli zaprzęgu konnego), komputera i telewizora, edukacja szkolna trwająca 8 lat, noszenie skromnego odzienia, korzystanie z energii, która wytwarzana jest w domu, zawieranie małżeństw pomiędzy członkami wspólnoty oraz porozumiewanie się w języku Pennsylvania Dutch. W razie złamania którejkolwiek z zasad ochrzczonemu amiszowi grozi ekskomunika, co w praktyce oznacza całkowite i nieodwracalne wykluczenie ze wspólnoty[7].

GELASSENHEIT

Oprócz pojęcia Ordnung w amiszowym świecie ważny jest również inny niemiecko brzmiący termin – Gelassenheit. W dosłownym tłumaczeniu oznacza „opanowanie”, jednak dla amiszów jego definicja to więcej niż jedno określenie. Gelassenheit symbolizuje poddanie się woli Boga i uległość wobec Kościoła, ale nie tylko. To również umiejętność opanowania, zachowania spokoju duszy oraz zadowolenie. Posłuszeństwo i skromność to wyjątkowe cechy amiszów, które we współczesnym amerykańskim społeczeństwie nie są doceniane. Między innymi to właśnie one są czynnikiem wyróżniającym tę wspólnotę religijną[8].

AMISH GRACE (z ang. łaska)

Tym, czym dla każdego Amerykanina jest dzień 11.09.2001, tym dla każdego amisza jest data 21.09.2007. W tym dniu niejaki Charles Carl Roberts, 32-letni dostawca mleka, wtargnął do szkoły amiszów znajdującej się w małej wiosce Nickel Mines w Pensylwanii. Wypuściwszy wolno ciężarną nauczycielkę, rodziców z małymi dziećmi oraz wszystkich chłopców, zaczął strzelać do dziewczynek – 3 zginęły na miejscu, dwie następnego dnia w szpitalu. Napastnik twierdził, że jego czyn miał być wyrazem gniewu wobec Boga. Otoczony przez policję popełnił samobójstwo[9].

Takie zbrodnie jak morderstwa niewinnych dzieci, czy ataki w szkołach zdarzały się wielokrotnie w historii USA. Charles Carl Roberts jako swój cel wybrał dzieci zamkniętej religijnej wspólnoty, jednakże to nie ten fakt przesądził o tym, że tuż po tragedii oczy całego świata były skierowane na wspólnotę amiszów. Rodzice uczennic, które zginęły w zamachu, publicznie wybaczyli zabójcy swoich dzieci. Amisze wspierali rodzinę zamachowca, zarówno finansowo jak i duchowo, uczestniczyli również w jego pogrzebie. Ten niesamowity akt przebaczenia poruszył serca ludzi na całym świecie – ,,nieważne w co wierzymy i skąd pochodzimy, postępowanie amiszów to dla nas ogromna lekcja”[10]. Szkółka w Nickel Mines zotała zburzona, a na jej miejscu posadzono pięć dębów, którym nadano imiona pięciu zamordowanych dziewczynek[11].

PRAWDZIWA WSPÓLNOTA

Jak już wspominałam, amisze żyją w bardzo skupionych i zamkniętych wspólnotach. Starają się ograniczać kontakt ze światem zewnętrznym do minimum, tworząc bezpieczną i przytulną religijną enklawę. Stawiają interesy swojej społeczności zdecydowanie wyżej niż swoje własne. Dla nich ważne jest współdziałanie, wzajemna pomoc i szacunek. Zacieśnianie więzów pomiędzy członkami wspólnoty to niezwykle ważny element życia amiszów. Wspólne spędzanie czasu oraz kultywowanie zwyczajów przodków powoduje scalenie społeczności. Przykładem tego mogą być w szczególności uroczystości takie jak śluby czy pogrzeby, a ponadto cotygodniowe nabożeństwa, spotkania młodzieży, wspólne wyszywanie kolorowych kołder czy wiosenne lub letnie aukcje. Amisze mogą wzajemnie na sobie polegać w każdej chwili. Jedną z głównych zasad całej wspólnoty jest troska o innych członków. Kiedy dom rodziny amiszów zostanie zniszczony przez pożar czy powódź, cała społeczność pomaga w jego odbudowaniu. W razie choroby, czy trudnej sytuacji materialnej poszkodowany amisz może liczyć na datki od wspólnoty. Rodzice utrzymują szkołę i pomagają w jej przygotowaniu przed nowym rokiem szkolnym. Pomoc przy przeprowadzce, malowaniu domu, zbiorze plonów czy sprzątaniu – na to wszystko liczyć może każdy członek wspólnoty amiszów[12].

NABOŻEŃSTWO

W wioskach amiszów nie istnieje budynek kościoła. Nabożeństwa odprawiane są w domach wiernych, najczęściej w piwnicy lub w stodole. Przeciętny czas trwania to trzy godziny. W trakcie modlitwy wierni pozostają w ciszy. Wyjątkiem są śpiewy na początku i na końcu mszy. Przez pozostały czas duchowny wygłasza kazania, modli się i czyta fragmenty Pisma. Podczas nabożeństwa usłyszeć można tylko dwa języki – Pennsylvania Dutch oraz wysokoniemiecki, czyli język kościelny[13].

ŚLUB

Małżeństwo możliwe jest tylko pomiędzy członkami wspólnoty. Przyszli małżonkowie mają szansę poznać się w czasie niedzielnych spotkań młodzieży albo w okresie Rumspringa[14]. Przeciętny wiek amiszów wstępujących w związek małżeński to 19 lub 20 lat[15]. Zaślubiny mają miejsce zazwyczaj jesienią. Kilkaset osób przyjeżdża na ceremonię, która na ogół trwa kilka godzin. Później następuje wesele, które ma formę uroczystego obiadu (amisze nie tańczą i nie słuchają muzyki). Małżonkowie zostają obdarowani prezentami (meblami, kołdrami, ubraniami) od całej wspólnoty. Zdziwić może fakt, że ani mąż ani żona nie noszą obrączek. Wynika to z zakazu noszenia przez amiszów jakichkolwiek ozdób czy biżuterii, do których zaliczane są obrączki[16].

POGRZEB

Zwyczaj grzebania zmarłych w kulturze amiszów związany jest z odmiennym od naszej kultury postrzeganiem samego aktu śmierci. Podejście amiszów do tej kwestii jest bardziej spokojne i powściągliwe, a śmierć jest dla nich naturalną częścią życia. Wierzą, że bliska im osoba odeszła z woli Boga i w związku z tym żywią nadzieję (a nie pewność) na zbawienie jego duszy. Nie znaczy to jednak, że amisze pozbawieni są uczuć – wręcz przeciwnie. Ból po stracie bliskich towarzyszy im tak jak każdemu innemu człowiekowi spoza wspólnoty. Podobnie jak w Polsce, pogrążone w żałobie amiszki noszą czarne stroje. Ceremonia pogrzebu jest bardzo skromna, zmarły chowany jest w prostej sosnowej trumnie, nie ma miejsca na kwiatowe ozdoby, czy wymyślne nagrobki. W trakcie pogrzebu duchowni wygłaszają dwa kazania, a wierni modlą się wraz z nimi. Po uroczystości następuje poczęstunek zarówno dla uczestników pogrzebu jak i dla tych, którzy nie byli na nim obecni[17].

AUKCJE

Aukcje to bardzo popularny wśród amiszów sposób zbierania pieniędzy na własny użytek, bądź w celu przeznaczania ich na szczytne cele, jak np. na rzecz misji prowadzonych na Haiti, czy też pomocy dzieciom z różnych wspólnot zmagającym się z chorobami genetycznymi. Aukcje odbywają się zazwyczaj w miesiącach wiosennych lub letnich. Słynne są również te prowadzone przez szkoły, czy przez farmerów. Amisze sprzedają przede wszystkim maszyny rolnicze i żywy inwentarz, a także przedmioty gospodarcze. Meble i wyszywane ręcznie kołdry to jedne z najbardziej uznanych wyrobów wśród nabywców. Całemu przedsięwzięciu towarzyszy oczywiście zaplecze kulinarne – gospodynie oferują potrawy domowej roboty[18].

CZAS WOLNY

Czas wolny spędzają z reguły na łonie natury wraz z rodziną i z przyjaciółmi. Amisze nie korzystają z nowoczesnych technologii, które zapewniają rozrywkę współczesnym Amerykanom. Biwakowanie, pływanie czy wędkowanie to niezawodny sposób na relaks wśród członków wspólnoty[19].

RODZINA AMISZÓW

Amisze zachowują i pielęgnują tradycyjny, patriarchalny model rodziny. Mąż pełni funkcję żywiciela rodziny, zarabia pieniądze i wykonuje cięższe prace w gospodarstwie. Żona w tym czasie zajmuje się domem i dziećmi. Wzajemny szacunek małżonków jest kluczem to utrzymywania trwałości i harmonii w rodzinie. Małżeństwo amiszów przeciętnie posiada sześcioro lub siedmioro pociech. Zgodnie z zaleceniami zawartymi w Biblii, każde kolejne dziecko to chluba rodziców. Amisze są zdecydowanymi przeciwnikami antykoncepcji i zapobiegania ciąży w jakikolwiek inny sposób. Wychowanie dzieci to proces skuteczny i sprawny, wdrażany w życie w niezmiennym kształcie od pokoleń. Od najmłodszych lat dzieci pomagają w drobnych pracach, ucząc się przy tym samodzielności i odpowiedzialności (popularną praktyką jest obdarowywanie dzieci zwierzątkami, aby nauczyć je sumienności). Wypełniają polecenia rodziców, nie są pytane o zdanie w prawie żadnych kwestiach. Nie posiadają zabawek – chłopcy do zabawy używają na przykład narzędzi stolarskich, a dziewczynki skrawków materiału czy kuchennych przedmiotów. W kulturze amiszów nie ma miejsca na instytucje domu opieki. Starsze osoby są szanowane przez społeczność, zaś dojrzały wiek postrzegany jako źródło mądrości. Dziadkowie czy też pradziadkowie zazwyczaj mieszkają wraz z jednym ze swoich dzieci[20].

DOM

Dom jako budynek posiada charakterystyczną cechę, która obecna jest w zasadzie w każdej dziedzinie życia amiszów – prostotę. Zazwyczaj składa się z wielu pokoi, które są na tyle przestronne, aby pomieścić wszystkich członków rodziny. W większości przypadków zewnętrzne ściany domu są białe, a ramy okienne zielone. Spotkać można również domy w kolorze niebieskim, zielonym i szarym. Niewielkie okna wpuszczają mało światła, uniemożliwiając jednocześnie ulatnianie się ciepłego powietrza. Najważniejszym meblem jest stół, przy którym spożywa się posiłki, odmawia modlitwy i przyjmuje gości. W domu amiszów nie ma miejsca na ozdoby, kwiaty czy obrazy. Jedyny dekoracyjny element to kolorowe, przepięknie wykonane kołdry[21].

SZKOŁA

Dzieci uczęszczają do szkoły od szóstego roku życia przez 8 lat. Uczą się w tzw. One-room Schools, a więc w szkołach, które posiadają tylko jedną salę lekcyjną. Podstawowe szkolne przedmioty to czytanie, pisanie, gramatyka w dwóch językach oraz arytmetyka. Dopiero w czasie nauki w szkole wprowadzany jest angielski, czyli drugi poza Pennsylvania Dutch język, którym posługują się amisze i to na niego nauczyciele kładą największy nacisk. W ograniczonym zakresie wykładana jest też geografia i historia. Uczniowie korzystają z podręczników przygotowanych specjalnie dla amiszów. Co ciekawe, dzieci nie mają żadnych przedmiotów artystycznych, nie potrafią rysować ani malować[22].

RUMSPRINGA

Rumspringa to okres tak zwanego biegania samopas , który amisze mają możliwość odbyć w wieku około 16 lat. W tym czasie mogą wybrać pomiędzy przyjęciem chrztu i pozostaniem we wspólnocie a rozpoczęciem życia w nowoczesnym świecie. Zgodnie z zasadami Rumspringa, nieochrzczeni amisze zwolnieni są z przestrzegania reguł Ordnung – mogą jeździć samochodem, nosić modne ubrania czy chodzić do kina. Niektórzy przechodzą ten buntowniczy okres spokojnie, inni natomiast łamią wszystkie zasady przyjęte przez społeczność amiszów – piją alkohol, zażywają narkotyki, uprawiają przedślubny seks. Jednak wbrew pozorom okres Rumspringa jest niezbędny dla przyszłych pełnoprawnych członków wspólnoty – uwiarygodnia on ich wybór, a poprzez podjęcie samodzielnej, dobrowolnej decyzji o przystąpieniu do chrztu, wzmacnia poczucie odpowiedzialności[23].

JĘZYK

Amisze posługują się językiem nazywanym Pennsylvania Dutch. W domu, w czasie nabożeństw czy rozmów towarzyskich nie używają oni języka angielskiego – posługują się językiem, którego nazwę przetłumaczyć można jako pensylwański holenderski. To określenie dla wielu może być mylące, bowiem język amiszów, bardziej niż holenderski, przypomina niemiecki. Prawdopodobnie słowo Dutch to zanglizowana wersja słowa Deutsch oznaczającego język niemiecki[24]. Pensylwański holenderski nie jest językiem pisanym – poza samymi amiszami potrafi się nim posługiwać bardzo wąska grupa osób. Dzięki swojej ekskluzywności stanowi on bardzo ważny element tożsamości społeczności amiszów[25].

STRÓJ

Strój amisza przede wszystkim podkreśla jego przynależność do wspólnoty. Jest jego wizytówką, wyraźnym sygnałem wysyłanym do zewnętrznego świata. Kroje ubrań dla dorosłych i dzieci różnią się jedynie rozmiarem. Wyjątkiem są niemowlęta – do 5 miesiąca życia ich ubranie zastępuje kocyk. Dzieci, w przeciwieństwie do dorosłych, nie noszą butów. Wśród amiszów niedozwolona jest żadna biżuteria ani ozdoby. Ubrania są proste, praktyczne i skrojone tak, aby nie przeszkadzały w wykonywaniu codziennych czynności. Kobiety noszą sukienki wykonane z jednolitych materiałów (najbardziej popularne kolory to szary, różowy i niebieski), na które nakładają czarne fartuchy. Na głowę ubierają czepki, w których chowają swoje długie włosy (zgodnie ze słowami zawartymi w Biblii, długie włosy przynoszą kobiecie chwałę, jednak powinna ona pokazywać je tylko mężowi). Mężczyźni natomiast noszą szerokie spodnie bez zamków, koszule bez guzików oraz szelki zamiast pasków. Zapuszczają brodę, ale żaden z  nich nie posiada wąsów. Wskazówkę dotyczącą fryzury również znajdują w Piśmie. Krawędzie głowy nie powinny być zaokrąglone – najbardziej uznanymi fryzurami jest więc bob albo paź. Amisze zupełnie nie przywiązują wagi do garderoby i nie stroją się na specjalne okazje. Te same ubrania, które noszą na co dzień, zakładają na uroczystości takie jak ślub czy chrzest[26].

WSPÓLNOTA IDEALNA?

Społeczność amiszów, tak jak wszystkie pozostałe wspólnoty, boryka się z wieloma problemami – nadużycia ze strony liderów społeczności, fizyczne akty przemocy w rodzinach, łamanie prawa i wiele innych kłopotów towarzyszyły i towarzyszyć będą amiszom. Młodzież przechodzącą okres dojrzewania, a tym samym Rumspringa, eksperymentuje z alkoholem i zdarza się, że zostaje oskarżona o prowadzenie buggy-and-horse pod jego wpływem[27]. Sporadycznie mają miejsce napaści czy drobne pobicia członków wspólnoty przez osoby spoza jej kręgu, niemniej jednak zdecydowanie bardziej niepokojące są ataki, których zarówno sprawcy jak i ofiary pochodzą z grona amiszów. Szerokim echem wśród Amerykanów odbiła się sprawa dotycząca brutalnego obcinania bród i włosów osobom, które szanowani członkowie wspólnoty chcieli zmusić do posłuszeństwa[28].

Wspólnota amiszów dzięki mocnym więziom między swoimi członkami była w stanie wykształcić cechy, które obce są większości metropolii czy miasteczek w Stanach Zjednoczonych. Prostota życia, odejście od współczesnych wygód serwowanych przez coraz to nowe technologie, czy wcielanie w życie moralnych zasad takich jak wzajemna pomoc, szacunek i życzliwość są dla amiszów naturalnym sposobem życia praktykowanym od pokoleń. Dla Amerykanów amisze często są obiektem fascynacji – ta skupiona i odcięta od nowoczesnego świata wspólnota oraz jej zwyczaje to przedmiot wielu książek czy artykułów prasowych, a nawet produkcji filmowych. Ciekawscy turyści podglądają życie amiszów w trakcie wycieczek turystycznych, pragną nawiązać z nimi stałe kontakty. Zdarzają się nawet przyjaźnie pomiędzy członkami wspólnoty a nie-amiszami. Amisze wzbudzają skrajne emocje, dla części Amerykanów są obiektem nienawiści (głównie z powodu rzekomego niepłacenia podatków), dla innych pełnią rolę idealnej wspólnoty, która wyrwała się spod jarzma kapitalizmu. Warto pamiętać o tym, że amisze, poza swoją tradycją, dziwnym ubiorem i konserwatywnymi poglądami, nie różnią się wiele od przeciętnego amerykańskiego obywatela. Często pracują wraz z nim w firmach czy na farmie, wolny czas spędzają w bardzo podobny sposób, są ludźmi pogodnymi i na ogół zadowolonymi z obecnego stanu rzeczy. Podobnie jak przeciętnym Amerykanom nie brakuje im dystansu do siebie – wśród najczęściej opowiadanych przez amiszów dowcipów znajdują się żarty o wspólnocie i jej członkach[29].

Autor: Monika Fink

BIBLIOGRAFIA:

Książki

Dejna Dagna, Amisze. Fenomen wychowania endemicznego, Toruń 2012, Wydawnictwo Adam Marszałek.

Elder D. R., ,,Es sind Zween Weg”. Singing Amish children into the Faith Community, ,,Cultural Analysis” 2001, vol. 2.

Kraybill Donald B., The riddle of Amish culture, Baltimore 1989, The John Hopkins Univeristy Press.

Majewski Paweł, Golili brody. Winni ,,przemocy motywowanej nienawiścią”, ,,Rzeczpospolita” 2012 (21 września).

Wesner Erik, Kim są amisze? Spotkanie z kulturą i społecznością Amiszów Starego Zakonu Ameryki Północnej, przekład Edyta Grozowska, Warszawa 2012, Wydawnictwo  Verbinum.

Strony internetowe

http://amishamerica.com/do-amish-tell-jokes/

http://amishamerica.com/what-is-an-amish-funeral-like/

http://amishamerica.com/when-do-amish-get-married/

http://amishamerica.com/where-can-i-find-an-amish-auction/

http://gothamist.com/2012/03/12/amish_teens_arrested_for_drinking_w.php

http://usatoday30.usatoday.com/news/nation/2008-08-20-3770622862_x.htm

http://web.archive.org/web/20061026223433/http://www.cnn.com/2006/US/10/10/amish.shooting.ap/index.html?

http://www.amishnews.com/amisharticles/religioustraditions.htm

http://www.welcome-to-lancaster-county.com/amish-house.html

http://www2.etown.edu/amishstudies/Beliefs.asp

http://www2.etown.edu/amishstudies/Family.asp

http://www2.etown.edu/amishstudies/Leisure.asp

http://www2.etown.edu/amishstudies/Mutual_Aid.asp

http://www2.etown.edu/amishstudies/Population_by_State_2009.asp

 

Przypisy


[1] Donald B. Kraybill, The riddle of Amish culture, Baltimore 1989, s. 9

[2] Erik Wesner, Kim są amisze? Spotkanie z kulturą i społecznością Amiszów Starego Zakonu Ameryki Północnej, przekład Edyta Grozowska, Warszawa 2012, s. 40 – 41

[3] Strona internetowa The Young Center for Anabaptist & Pietist Studies, Elizabethtown College: http://www2.etown.edu/amishstudies/Population_by_State_2009.asp

[4] Mark Scolforo, Amish population nearly doubles in 16 years, ,,USA Today” 2008 (sierpień): http://usatoday30.usatoday.com/news/nation/2008-08-20-3770622862_x.htm

[5] Dagna Dejna, Amisze. Fenomen wychowania endemicznego, Toruń 2012, s. 40

[6] Strona internetowa The Young Center for Anabaptist & Pietist Studies, Elizabethtown College: http://www2.etown.edu/amishstudies/Beliefs.asp

[7] D. Dejna, Amisze, op. cit., s. 46-47

[8] E. Wesner, Kim są amisze?, op. cit., s. 57-58

[9] Gunmen threatened to kill Amish children ‘in 2 seconds’, artykuł na stronie internetowej CNN.com: http://web.archive.org/web/20061026223433/http://www.cnn.com/2006/US/10/10/amish.shooting.ap/index.html?

[10] „(…)that is the big lesson for the rest of us regardless of our faith or nationality”. Cyt. na podstawie: Donald B. Kraybill, Steven M. Nolt, David L. Weaver-Zercher, Amish grace. How forgiveness transcended tragedy, San Francisco 2007. Fragment książki na stronie: http://www.pbs.org/wnet/religionandethics/episodes/september-21-2007/amish-grace-how-forgiveness-transcended-tragedy/4298/

[11] D. Dejna, Amisze, op. cit., s. 67

[12] Strona internetowa The Young Center for Anabaptist & Pietist Studies, Elizabethtown College:  http://www2.etown.edu/amishstudies/Mutual_Aid.asp

[13] Brad Igou, Amish religious traditions, strona internetowa ,,Amish Country News”: http://www.amishnews.com/amisharticles/religioustraditions.htm

[14] Termin ten zostanie wyjaśniony w dalszej części tekstu

[15] Strona internetowa Amish America: http://amishamerica.com/when-do-amish-get-married/

[16] D. B. Kraybill, The riddle of Amish, op. cit., s. 148

[19] Strona internetowa The Young Center for Anabaptist & Pietist Studies, Elizabethtown College:   http://www2.etown.edu/amishstudies/Leisure.asp

[20] Strona internetowa The Young Center for Anabaptist & Pietist Studies, Elizabethtown College:   http://www2.etown.edu/amishstudies/Family.asp

[22] D. Dejna, Amisze, op. cit., s. 80-85.

[23] E. Wesner Erik, Kim są amisze?, op. cit., s. 153 – 154.

[24] E. Wesner, Kim są amisze?, op. cit., s. 116.

[25] D. R. Elder, ,,Es sind Zween Weg”. Singing Amish children into the Faith Community, ,,Cultural Analysis” 2001, vol. 2, s. 41.

[26] D. Dejna, Amisze, op. cit., s. 69-72.

[27] 4 Amish arrested after drinking while driving buggy, crashing into upstate cop car. Artykuł ze strony internetowej: http://gothamist.com/2012/03/12/amish_teens_arrested_for_drinking_w.php

[28] Paweł Majewski, Golili brody. Winni ,,przemocy motywowanej nienawiścią”, ,,Rzeczpospolita” 2012 (21 września)

[29] Strona internetowa Amish America: http://amishamerica.com/do-amish-tell-jokes/

Reklamy