Społeczeństwo quebeckie, podobnie jak inne społeczeństwa amerykańskie, nie powstało w ciągu tych samych przemian historycznych, jakie ukształtowały dzisiejszą Europę. Tereny Quebecu,  jak i reszty Ameryki Północnej, nie były nigdy na stałe zasiedlone przez ludność pochodzenia europejskiego, aż do wielkich odkryć geograficznych przełomu wieków XV i XVI. Ludność rdzenna natomiast żyła w rozproszeniu i nie wytworzyła tak rozwiniętych struktur osadniczych, jak w Ameryce Środkowej i Południowej. Na obszarze wokół Rzeki Świętego Wawrzyńca półosiadły tryb życia prowadzili Huroni i Irokezi, którzy z upływem lat zostali zmarginalizowani przez nowych osadników z Francji1.

Quebec-Political-Map

Ziemie nad Zatoką Świętego Wawrzyńca zostały odkryte w roku 1534 przez Jacquesa Cartiera, którego głównym celem nie było poszukiwanie dogodnych terenów osadniczych, a drogocennych kruszców, przypraw i krótszej drogi do Azji. Trzy wyprawy nie dały jednak zamierzonego skutku- przywiezione kruszce okazały się bezwartościowe, a król francuski stracił zainteresowanie dla dalszych przedsięwzięć w tym regionie 2.

Za początek osadnictwa na tym terenie można uznać dopiero rok 1608, kiedy to były żołnierz i podróżnik, Samuel De Champlain, przybył na tereny dzisiejszej Kanady, którą opisał w swoich pamiętnikach jako krainę żyznej ziemi, wielkich lasów i długich zatok. Na brzegu jednej z nich założył Fort Quebec, jedną z pierwszych osad europejskich w Ameryce Północnej. Przetrwawszy długą zimę zaczął szukać sojuszu z Huronami, którzy mieli mu pomóc w rozwinięciu handlu – przede wszystkim skórami bobrów. To jednak zwróciło przeciwko niemu plemię Irokezów, którzy mieli zagrażać nowym osadnikom przez następne sto lat3

Początki osadnicze były trudne, nie tylko ze względu na surowy klimat, ale także z powodu początkowo małego zainteresowania dworu francuskiego. De Champlain namówił jednak kardynała Richelieu do utworzenia kompanii handlowej. Zaczęto sprowadzać pierwszych osadników. Ci, którzy współtworzyli Kompanię Nowej Francji, otrzymywali tytuł seniora, za czym szło nadanie ziemi nad Rzeką Świętego Wawrzyńca. Kompania Richelieu nie przetrwała jednak próby czasu. W owym okresie pretensje do kolonizacji Ameryki Północnej rościła sobie nie tylko Francja, ale także i Anglia, która przypuszczała udane ataki korsarskie na i tak małoludne osady kanadyjskie.

Champlain

Swój udział w tworzeniu Nowej Francji miał również Kościół katolicki, który, jak się potem okazało, obok systemu senioralnego miał największy wpływ na kształtowanie się społeczeństwa Quebecu4. Już w 1615 roku utworzono pierwszą misję katolicką, dziesięć lat później przybyli jezuici z zamiarem chrystianizacji. W 1635 roku ci sami zakonnicy założyli collegium w Forcie Quebec. Kilka lat później w ręce Kościoła oficjalnie przekazano edukację, opiekę zdrowotną oraz opiekę społeczną. Jako że Kościół dość wcześnie, bo już w XVII wieku zaznaczył swoją pozycję na nowych ziemiach, niemile widziani byli tu osadnicy innego wyznania, jak chociażby Żydzi, czy hugenoci5.

Wobec powyższego, trzon społeczeństwa Quebeku nie został stworzony jako wynik przemieszania etniczno-językowego, tak jak to miało miejsce chociażby w przypadku społeczeństwa Stanów Zjednoczonych. Tutaj nie było miejsca dla protestantów i innych narodowości niż francuska. Quebecois, jak sami siebie nazywają, to rodowici mieszkańcy Quebecu, potomkowie czystej krwi Francuzów – katolików, którzy jednak po pewnym czasie odcięli się od metropolii, i za swoją ojczyznę zaczęli uważać nowopowstały Quebec6.

Wspomniany już wyżej system senioralny był nie tylko swoistą strukturą organizacji pracy, ale też instytucją spajającą młode społeczeństwo Quebecois. Kiedy Europa na dobre wkraczała w czasy nowożytne, Nowa Francja przyjęła system na kształt średniowiecznego systemu feudalnego. Senior dostawał od króla spory pas ziemi o wymiarach około pięć na piętnaście kilometrów, który dzielił na mniejsze skrawki dla rolników, którzy za użytkowanie płacili seniorowi czynsz, a także pracowali w domenie seniora w określone dni roku. Senior miał obowiązek zadbać o zasiedlenie swojego senioratu, wybudować dla siebie dom, zaś dla wspólnoty mieszkańców – młyn. Ponad to, często zapewniał fundusze na budowę kościoła oraz organizował sąd. Stąd wynikały jego przywileje honorowe takie jak na przykład miejsce w pierwszej ławce w kościele. Z działalności senioratów utrzymywały się nie tylko osoby świeckie, ale także Kościół, który partycypował w handlu futrami7.

seigneurial-system-22

Mogłoby się wydawać, że poddani króla w Nowej Francji (tutaj zwani dzierżawcami) posiadali dużo większe swobody niż chociażby chłopi francuscy. Jednak warunki naturalne nie ułatwiały osadnictwa.  Surowy klimat panujący prze dużą część roku powodował zamarzanie rzek, co uniemożliwiało kontakt z metropolią. Mała społeczność była ciągle napadana przez brytyjskich korsarzy lub wrogo nastawionych Indian. Populacja Quebecois rosła bardzo wolno, nowych przybyszów było niewielu. Ponad trzydzieści lat po założeniu Fortu Quebec, mieszkało tam zaledwie trzystu stałych osadników. Połowa robotników przyjeżdzających na trzyletnie kontrakty wracała z powrotem do Francji, nie uważając kolonii za tereny odpowiednie do stałego zamieszkania. W roku 1666 liczba ludności wynosiła już 3,4 tysiąca, jednak ciągle brakowało kobiet8.

W związku z tym Ludwik XIV  w przeciągu 8 lat (do 1673) wysłał do Nowej Francji około 800 cór królewskich, nazwanych potem matkami narodu quebeckiego. Były to młode dziewczęta, pochodzące z Paryża lub jego okolic, przeznaczone na żony dla osadników. Wiele z nich było sierotami lub ich rodzice byli zbyt ubodzy, żeby dać im posag. W przeciągu roku większość z nich została wydana za mąż, nie tylko ze względu na dotychczasowy poważny brak kobiet na nowo zasiedlonych terenach, ale także dlatego, że uważano je za dobre partie – dziewczęta dobrze wykształcone, posiadające posag od króla9.

fillesduroy5

W okresie Nowej Francji kobiety paradoksalnie cieszyły się całkiem szerokim wachlarzem  praw. Mogły między innymi głosować w wyborach samorządowych, być pełnoprawnymi właścicielami ziemi, czy też uczyć się pisania, czytania i podstaw biologii. w ramach organizowanych przez siostry urszulanki tzw. latających szkół dla dziewcząt. To jednak z biegiem lat się zmieniło i przywileje kobiet zaczęły być stopniowo, ale wyraźnie ograniczane. Kościół katolicki propagował ideę posiadania dużej rodziny (średnio ośmioro dzieci), która to tradycja głęboko zakorzeniła się w świadomości Quebecois i była w niej obecna aż do połowy XX wieku6

Społeczeństwo quebeckie dzięki wysokiemu przyrostowi naturalnemu powiększało się liczebnie, lecz ze względu na upadek intratnego do tej pory handlu futrami, zaczęło słabnąć gospodarczo. W 1763 roku Nowa Francja przestała istnieć i Quebec przeszedł pod panowanie brytyjskie. Pomimo początkowych zapędów Korony Brytyjskiej, by gruntownie zreformować kolonię i zanglicyzować ludność, nie udało się wypełnić tych postanowień – wręcz przeciwnie: zachowano stare prawa francuskie i uznano odrębność frankokanadyjczyków. Do Quebecu, szczególnie po wojnie o niepodległość USA, przybyło tysiące rojalistów, a wraz z nimi czarni niewolnicy. Razem z kupcami – merchants – zaczęli oni tworzyć  odrębną anglojęzyczną społeczność, która wkrótce rozpoczęła upominać się o swoje prawa. Chociaż anglojęzyczni mieszkańcy stanowili mniejszość, to oni  napędzali handel i drobną wytwórczość, podczas gdy dla Quebecois najważniejszą wartość ciągle stanowiła ziemia6.

Lata sześćdziesiąte XVIII wieku stanowią cezurę czasową dla początków historii starego Quebecu. Wtedy to nastąpiła alienacja społeczeństwa frankofonów, którzy zostali otoczeni przez les angles. Na dobre zerwano kontakty z Francją, a Kościół katolicki przejął kontrolę praktycznie nad każdą sferą życia mieszkańców. Przywiązanie do tradycji nie pozwoliło na reformę rolnictwa, które w dalszym ciągu tkwiło w strukturze senioralnej.  Pojawiła się szansa na polepszenie sytuacji ekonomicznej poprzez rozwój przemysłu drzewnego, jednak  Quebecois przez swój sentyment do ziemi i brak pojęcia o biznesie, szybko oddali i tą gałęź gospodarki w ręce anglokanadyjczyków. Z biegiem lat pojawiła się charakterystyczna dla tej społeczności ideologia la survivance, czyli przetrwania. Chodziło tutaj o poczucie misji chrystianizacyjnej i oczekiwania na lepsze czasy, które jednak nie nadchodziły, skoro nie zostały poczynione żadne starania, by zmienić sytuację Quebecu. Choć społeczeństwo Quebecois nigdy przedtem nie wykazywało dużej mobilności, zmuszeni przez kryzys, rozpoczęli migracje zarobkowe. Pod patronatem Kościoła do Nowej Anglii wyjeżdżały więc całe grupy migrantów francuskojęzycznych10,11.

Pod koniec XVIII wieku w Quebecu zaczęły następować pewne zmiany w strukturze społeczeństwa. Pojawili się pochodzący z senioratów profesjonaliści, którzy postanowili zdobyć lepsze wykształcenie i wykonywać wolne zawody w dziedzinach takich jak handel, prawo czy medycyna. Pomimo liberalnych poglądów nie odcinali się od Kościoła, a raczej utrzymywali z nim dobre kontakty, aby zyskać poparcie w wyborach do quebeckiego parlamentu. Profesjonaliści w swych poglądach zaczęli przejawiać tendencje separatystyczne, żądając możliwości samostanowienia oraz ustanowienia niezależnego rządu.  Wkrótce pojawiły się dwa stronnictwa: English Party oraz Parti Canadien, która dostała się do parlamentu w 1810 roku12. Ówczesnym liderem Parti Canadien, przekształconej później w Partię Patriotów był Louis Joseph Papineau, który nawoływał do zdobycia samodzielności. Jednakże, jako że był politykiem konserwatywnym, sprzeciwiał się rozwiązaniom siłowym w dążeniu do niezależności, a także, jako właściciel senioratu, był wrogiem kapitalizmu i przeciwnikiem reform gospodarczych. Mając bardzo tradycyjne podejście do relacji z Londynem, deklarował metropolii całkowitą lojalność. W 1834 wystosował Ninety –Two Resolutions, czyli 92 żądania wobec Wielkiej Brytanii, między innymi o utworzenie niezależnego rządu, utrzymanie senioratów, czy zatrzymanie imigracji. Jego postulaty zostały jednak zignorowane13.

papineau-louis-joseph-809

W tym czasie społeczeństwo Quebecois przechodziło kolejne kryzysy. Senioraty nie przynosiły już dochodów, bieda i choroby dziesiątkowały ludność. Nie było szans na polepszenie sytuacji społeczeństwa, które nie otrzymywało nawet należytej edukacji. Kobietom odbierano wszelkie prawa, jakimi cieszyły się dotychczas. Kościół katolicki głosił ultrakonserwatywne poglądy, które tylko pogłębiły zacofanie w kolonii. Szczególnie tępiono wszelkie formy sprzeciwu wobec dotychczasowego porządku, a rebeliantów karano ekskomuniką. W 1837 roku wybuchło niewielkie powstanie, które jednak zostało szybko stłumione, a sam Papineau ratował się ucieczką do USA. Do Kanady wrócił dopiero po ogłoszeniu amnestii6.

Po upadku powstania nadszedł okres zwany wielkimi ciemnościami – Grande Noirceur. Walka o niezależność Quebecu została przegrana. Obywatele sta się bierni, a Kościół przejął pełnię władzy. Z Londynu przyjechał oddelegowany przez Koronę Brytyjską, lord Durham, który w 1839 roku zaprezentował Kanadyjczykom Report on the Affairs of British North America. Przewidział on między innymi scalenie Kanady,  unifikację prawa i radykalną reformę szkolnictwa. Według niego anglicyzacja była konieczna z tego względu, że Quebecois i tak nie mieli własnej kultury, literatury, ani tradycji – czego przyczyną i skutkiem była w owym czasie bardzo wąska grupa wykształconych Quebecois. Okazało się jednak, że daleko posunięte reformy planowane przez Londyn byłyby zbyt kosztowne dla królewskiego skarbca. W 1840 roku doszło do zjednoczenia Kanady14.

Społeczeństwo Quebecu w oporze przed reformami popadało w bardziej konserwatywne nastroje. W proteście przeciwko słowom lorda Durham, Francois Xavier Garneau napisał w duchu romantycznym czterotomową Historię Kanady-Historie du Canada, która to jednak nie spodobała się władzom kościelnym z powodu swego rzekomo zbyt liberalnego charakteru.  W skutek tego wstrzymano wydanie drugiej edycji15.

W latach 40. XIX wieku zaczął funkcjonować Institut Canadien, latający uniwersytet, który światopoglądowo stał w opozycji do Kościoła katolickiego. Stąd właśnie wyrosła postać liberała, Etiena Parent, który głosił potrzebę patrzenia w przyszłośći radykalnej zmiany mentalności quebeckiej. Jego wykłady wywołały ostry sprzeciw Kościoła i stały się jednocześnie podstawą do przeprowadzenia ponad wiek później spokojnej rewolucji, która miała być symbolicznym końcem dominacji Kościoła i tradycjonalistów w każdym aspekcie życia Quebecu.16

Aby mogło dość do wspomnianych wyżej przemian XX wieku, należało odpowiednio wcześniej stworzyć silną opozycję do rządów konserwatywnych.  Od połowy XIX wieku na scenie politycznej zaczęły rywalizować trzy główne frakcje: liberałowie, radykałowie i ultramontanie. Ci ostatni, zwolennicy silnej władzy Kościoła, postulowali między innymi utrzymanie silnych związków z Wielką Brytanią. Ważną postacią tego ruchu był np. biskup Bourget, który z obawy przed utratą kontroli wzywał do walki z diabelską industrializacją, biskup Lafleche z kolei sprzeciwiał się pracy w fabrykach (nie proponując jednak żadnej alternatywy zatrudnienia). Popularyzowano też pogląd rewanżu kołysek, według którego populacja Quebecois, aby nie zostać przytłoczona przez imigrantów, powinna była stawiać na jak największy przyrost naturalny6.

La Verite to czasopismo założone przez J.P.  Tardivela, które powstało w trosce o szerzenie wartości chrześcijańskich i polityki la survivance. Pisano między innymi o tym, że młodzi ludzie nie powinni poświęcać swojego czasu na „niemoralne rozrywki”. Propagowano też pełne posłuszeństwo i hierarchiczny porządek w każdym aspekcie życia17. W tym czasie zaznaczył się też jeszcze większy podział społeczeństwa według płci. Kobiety, które pragnęły uniknąć przemocy domowej i zupełnego podporządkowania mężowi, masowo wstępowały do zakonów. Jak się okazało, była to paradoksalnie jedyna droga do lepszego życia: samorealizacji, wykształcenia, udziału w życiu publicznym i możliwości głosowania w wyborach samorządowych6. Odpowiedzią zaś na pierwsze nieśmiałe ruchy feministyczne w Quebecu stał się marianizm: wzorem Matki Boskiej propagowano czystość, pracowitość oraz zupełną podległość mężczyźnie. Nurt ten przetrwał aż do II wojny światowej18.

Na początku XX wieku pojawiła się nowa postać w polityce: quebecki nacjonalista kanadyjski Henri Bourassa, który postulował za jak największą niezależnością Kanady od Wielkiej Brytanii. Opowiadał się też za jednością swojego kraju. W 1910 roku założył czasopismo Le Devoir –funkcjonujące do dziś, na którego łamach toczyły się najważniejsze spory polityczne dotyczące sytuacji w Quebecu19.

duplessis-maurice-885

W tym samym czasie nie tylko Quebec, ale cała Kanada zaczęła czuć zagrożenie komunizmem. W związku z tym Kościół dokonał zwrotu w swojej polityce i zaczął popierać amerykańskie frakcje, które kontrolowały quebeckie fabryki. Do władzy doszli zwolennicy la survivance, konserwatyści z Union Nationale, na czele którego stanął Maurice Duplessis (notabene częsty bywalec kabaretów, miłośnik sportów i telewizji amerykańskiej). Zaczęła rozwijać się hydroenergetyka, jednak bez większych korzyści dla Quebecois, ponieważ większość prądu była eksportowana do USA20.

Wybuch II wojny światowej okazał się być szansą dla biedoty. Młodzi mężczyźni masowo zgłaszali się do wojska, z nadzieją na to, że wypłata żołdu polepszy sytuację ich rodzin. Quebec stał się zapleczem dla aliantów- to tu produkowano amunicję, odzież i alkohol na front. Kobiety zaczęły pracę w fabrykach, ich sytuacja powoli zaczęła zmieniać się na lepsze. Mimo wygranej konserwatystów w 1944, daleko posuniętych zmian nie dało się już powstrzymać.  Amerykanie, którzy po wojnie dalej wspierali kanadyjski przemysł, przestawili produkcję z wojennej na cywilną. Quebec został wzmocniony ekonomicznie. Ludzie dostrzegli, że zmiany cywilizacyjne są dobre, zaczęli kupować telefony i telewizory. Życie obyczajowe uległo powolnej liberalizacji6.

Za symboliczny początek nowej ery w stosunkach politycznych i gospodarczych Quebecu uważa się koniec lat 50. XX wieku, kiedy to doszło do strajków w fabryce Asbestos. Nowa elita, kształcona już w USA, stanęła po stronie robotników domagających się lepszych warunków pracy. Co zaskakujące, ówczesne postulaty poparł nawet Kościół. Zaplecze dla spokojnej rewolucji – revolution tranquille przygotowane zostało nie tylko przez związki zawodowe, ale również przez środowisko gazet Le Devoir i Cite Libre, dominikanów z ojcem Levesque na czele, myślicieli z Uniwersytetu Laval oraz członków Partii Liberalnej. W 1959 roku doszło do strajku w Radio Canada. udzie coraz powszechniej zaczęli dowiadywać się o buntach i oporze wobec władzy, popularność zdobył liberał Rene Levesque, który miał duży autorytet pośród słabo wykształconych21

Na fali powyższych wydarzeń oraz w imię neonacjonalistycznych ideałów, wybory w latach 60. wygrali liberałowie. Zaczęto przeprowadzać gruntowne reformy, zmieniono rolę państwa, wzmocniono pozycję języka francuskiego i zaczęto otaczać większą opieką instytucję rodziny. Postanowiono, że polityka Quebecu powinna wyjść nie tylko na scenę ogólnokanadyjską, ale także międzynarodową. Na nowo nawiązano stosunki z Francją, która pomogła między innymi w reformie edukacji22

Rozdział Kościoła od państwa spowodował laicyzację społeczeństwa. Drastycznie spadła liczba powołań, co tylko potwierdziło przypuszczenia, że wielu Quebecois nie wybierało służby Kościołowi z powołania, ale z przymusu i strachu przed ubóstwem. Kościół stracił monopol nie tylko na edukację, ale również na opiekę społeczną i zdrowotną. Wprowadzono publiczną służbę zdrowia i plany emerytalne. Dokonano rewolucyjnych zmian dotyczących na przykład ślubów cywilnych czy rozwodów. Homoseksualizm nie tylko przestał być karany, ale w życie weszło liberalne prawo dotyczące małżeństw jednopłciowych. Kobiety uzyskały pełnię praw, stąd lawinowo zaczęła rosnąć liczba pozwów rozwodowych i skarg dotyczących przemocy domowej. Opracowano nowy kodeks pracy, gwarantujący między innymi prawo do strajków. Wraz z reformą wszystkich sfer życia społeczeństwa quebeckiego, gwałtownie spadł przyrost naturalny, określany dziś na poziomie 1%25.

Spokojna rewolucja przyniosła na pewno wiele zmian, nie tylko w przepisach prawnych, ale także i w mentalności i obyczajowości Quebecois. Pozwoliła im wyrwać się z zapóźnienia cywilizacyjnego i nadrobić stracony czas. Wzorem reszty Kanady w Quebecu przeprowadzono szereg niezbędnych reform, które umożliwiły w ciągu kilkudziesięciu lat dorównać w rozwoju innym zachodnim krajom. Do tej pory jednak pozostaje wiele nierozwiązanych kwestii dotyczących na przykład wyjścia prowincji z Federacji. Postuluje się za poprawieniem poziomu edukacji francuskojęzycznej i zmniejszeniem długu publicznego. Dużym problemem pozostaje niewielka dzietność, duży odsetek aborcji i rozwodów, a także spadek zawieralności małżeństw, co przyczynia się do osłabienia tkanki społecznej. Jednakże można mieć nadzieję na to, że społeczeństwo Quebecu, które przecież tworzą nie tylko frankofoni, zmierza w dobrym kierunku. Raz zapoczątkowane przemiany, nie tylko w prawodawstwie, ale także i mentalności mieszkańców Quebecu wyznaczyły nowy okres w dziejach historii tej prowincji, okres otwarcia na postęp, przed którym tak zaciekle broniono się w poprzednich stuleciach6

 

Autor: Katarzyna Bilska

Bibliografia:

  1. Marta Kijewska-Trembecka, Quebec i Quebecois, Ideologie dążeń niepodległościowych Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków, 2007.

Strony internetowe:

  1. http://www.biography.com
  2. http://www.thecanadianencyclopedia.com
  3. http://www.geocities.com
  4. http://www.francoamericanhistory.com

 

Przypisy:

1 Marta Kijewska-Trembecka, Quebec i Quebecois, Ideologie dążeń niepodległościowych, II. 1.3 Indianie, misjonarze i osadnicy, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków, 2007.

2  Jacques Cartier, biograhy: http://www.biography.com/people/jacques-cartier-9240128

Québec History 2 – 1608 Samuel de Champlain, http://www.youtube.com/watch?v=k0e2Jr00kSU

Marta Kijewska-Trembecka, Quebec i Quebecois, Ideologie dążeń niepodległościowych, II. 1. Okres Heroiczny, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków, 2007.

5 Marta Kijewska-Trembecka, Quebec i Quebecois, Ideologie dążeń niepodległościowych, Quebec- kalendarium ważniejszych wydarzeń, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków, 2007

6  Marta Kijewska- Trembecka, kurs fakultatywny: Quebec- cztery wieki zmagań o utrzymanie tożsamości, semestr zimowy 2012/13

7 Seigneurial system http://www.thecanadianencyclopedia.com/articles/seigneurial-system

8 Marta Kijewska-Trembecka, Quebec i Quebecois, Ideologie dążeń niepodległościowych, II.1.5 Społeczeństwo Nowofrancuskie – pierwszy etap budowy, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków, 2007

9    The Filles Du Roi http://www.geocities.com/weallcamefromsomewhere/Kebec/filles_duroi.html

10  la survivance http://francoamericanhistory.com/viewpoints/survivance.html

11 Quebec history http://www.hu.mtu.edu/~dshoos/HU3262/HU3262HistoryofQuebec.htm

12 separatystyczne dążenia Quebecu http://stosunki.pl/?q=content/separatystyczne-d%C4%85%C5%BCenia-quebecu

13 Louis Joseph Papineau http://www.thecanadianencyclopedia.com/articles/louisjoseph-papineau

14 Durham Report http://www.thecanadianencyclopedia.com/articles/durham-report

15 Francois Xavier Garneauhttp://www.thecanadianencyclopedia.com/articles/francoisxavier-garneau

16 Institut canadien http://www.thecanadianencyclopedia.com/articles/institut-canadien

17 Jules Paul Tardivele http://www.biographi.ca/009004-119.01-e.php?BioId=41218

18 John Alexander Dickinson,Brian J. Young,  A short historii of Quebec, Third Edition, strona 265

19 Henri Bourassa http://www.biographi.ca/009004-119.01-e.php?id_nbr=8422

20 The Premiers-Maurice Duplessis – Québec (Part 1) http://www.youtube.com/watch?v=eu487xCWO2M

21 Asbestos strike http://www.thecanadianencyclopedia.com/featured/asbestos-strike

22 Quiet Revolution http://www.historyofrights.com/flq1.html

23 Canada’s population http://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/120927/dq120927b-eng.htm

 

Ilustracje:

1.Mapa Quebecu: http://www.zonu.com/fullsize-en/2009-09-17-4278/Quebec-Political-Map.html

2.Samuel De Champlain http://emsexplorers.pbworks.com/w/page/10274674/Samuel%20de%20Champlain

3.Plan senioratu http://www.thecanadianencyclopedia.com/articles/seigneurial-system

4.Filles du roi, obraz Eleanor Fortescue-Brickdale, http://www.migrations.fr/images/fillesduroy5.jpg

5,Louis Joseph Papineau – portret http://www.thecanadianencyclopedia.com/articles/louisjoseph-papineau

6.Maurice Duplessis http://www.thecanadianencyclopedia.com/articles/maurice-le-noblet-duplessis