przemoc-szkolna

Przemoc szkolna w Stanach Zjednoczonych ma bogatą historię i niezwykle zróżnicowane tło, co wynika z wielokulturowego charakteru amerykańskiego społeczeństwa oraz jego – zmiennej na przestrzeni lat, ale wciąż silnej – polaryzacji. Jednak do lat 90, akty przemocy popełniane na terenach szkół miały przynajmniej trzy wspólne cechy: były ukierunkowane na konkretny obiekt (osobę bądź grupę osób), związane z zaistniałym konfliktem interpersonalnym i skupione głównie w miastach (m.in. z powodu porachunków miejskich gangów młodzieżowych).[1] Lata 90., razem z pierwszymi nagłośnionymi w mediach na masową skalę incydentami szkolnych masakr, przyniosły niespodziewaną transformację owego tradycyjnego modelu przemocy. Jego innowacyjność zaś wynika nie tyle z charakteru samego aktu (pierwsza masakra dokonana przez ucznia w amerykańskiej szkole miała miejsce już w 1956 r.[2]), co środowiska, na arenie którego się rozgrywa, a które w dużej mierze je definiuje: zmediatyzowanego społeczeństwa sieciowego. W tym nowym społecznym uniwersum, którego krwioobieg zdominowany jest przez przekazy zapośredniczone, akt zbrodni i jej scena pozostają ze sobą w stałej interakcji jeszcze długo po fizycznym zakończeniu incydentu, a pierwszy kontakt nawiązują jeszcze przed jego rozpoczęciem. Badany pod kątem kulturowym, fenomen masakr w amerykańskich szkołach (tzw. rampage shootings lub amoc shootings[3]) staje się ikoną swoich czasów; symbolem funkcjonowania w świecie zdominowanym przez praktyki medialne do tego stopnia, że ,,czynią [one] media i społeczną rzeczywistość nierozdzielnymi.’’[4]

Niektórzy badacze piszący o fenomenie szkolnych masakr posługują się podziałem na pre- i post-Columbine rampage shootings[5], obierając za cezurę incydent z Columbine High School (Littleton, CO), gdzie 20 kwietnia 1999 r. dwoje 18-letnich uczniów, Eric Harris i Dylan Klebold, postrzelili śmiertelnie 13 osób i ranili 21, po czym popełnili samobójstwo.

Masakra z liceum w Columbine wywołała falę tzw. copycat acts[6] (,,aktów imitujących’’) zarówno w USA jak i w Europie[7], ujawniła bowiem bezprecedensowy potencjał medialny kryjący się w tego typu zbrodniach. Nastoletni zabójcy z Columbine dzięki medialnemu echu w kilka godzin awansowali do rangi superstar killers – morderców-celebrytów – etosu jakże znamiennego dla amerykańskiej kultury popularnej. Medialność amerykańskich masakr szkolnych osadza się w dużej mierze właśnie na tej popkulturowej analogii. Jak zauważają Muschert i Sumiala, ,,jako elementy obszaru społeczno-kulturowego, masakry szkolne i media są wzajemnie dopasowane do swojej logiki.’’[8] To performatywna i teatralna natura przemocy w szkolnych masakrach sprawia, że z takim powodzeniem wkomponowują się w dzisiejsze media i ich zabieganie o (coraz bardziej rozproszoną) uwagę publiczności. Ten rodzaj spektakularnej przemocy staje się integralny ze współczesnymi formami medialnymi, więcej nawet, stanowi gotowy materiał medialny. Każdy może obejrzeć w Internecie nagranie ze szkolnych kamer z kafeterii Columbine High, na którym dwoje nastoletnich morderców przechadza się wolnym krokiem pomiędzy stolikami z karabinami w rękach, a uczniowie, uciekając w panice, wywracają krzesła. Nie potrzeba montażu, sztucznie dodanych efektów wizualnych czy akustycznych; produkt jest gotowy. W równie oczywisty sposób ,,medialne’’ są niewinne ofiary, obejmujące się w żałobnym uścisku rodziny czy przerażone twarze ocalałych rówieśników. Film czy rzeczywistość? To rozróżnienie już nie obowiązuje; równoległe rzeczywistości dawno temu stały się komplementarne.

Masakra w Columbine była zaplanowana na medialny efekt, dokładnie wyreżyserowana (Harris i Klebold obmyślali ją prawie od roku[9]) i od początku do końca mediatyzowana (była to pierwsza masakra szkolna, w której wpływ mediów i jego efekty można dostrzec na każdym etapie jej rozwoju). Przyszli mordercy sami dokonali przeniesienia aktu przemocy w sferę symboliczną, niejako dystansując się od jego rzeczywistego wymiaru: byli ,,aktorami, scenarzystami i reżyserami swojej własnej narracji.’’[10] Filmowali swoje przygotowania; z upublicznionych przez władze transkryptów nagrań wynika, iż prezentują na nich zgromadzoną broń, przymierzają specjalnie na tę okazję wybrane, czarne płaszcze[11], a nawet ćwiczą odpowiednie gesty i sprawdzają, czy ubiór nie krępuje im ruchów.[12] Przeprowadzają swoistą próbę generalną.

Zarówno Harris, jak i Klebold mieli doświadczenie w projektowaniu zdarzeń; Harris był autorem kilku poziomów gry komputerowej Doom (nazwanych potem od jego nazwiska Harris levels), obydwoje byli zaangażowani w działalność medialną poprzez szkolną sieć Columbine High School’s Rebel News Network, asystowali tam też jako informatycy.[13] W tym samym roku, w którym dokonali masakry w Columbine, nakręcili wspólnie w ramach projektu na zajęcia krótki film pt. ,,Hitmen for Hire’’ (,,Płatni mordercy do wynajęcia’’), gdzie wcielili się w role tytułowych morderców, wynajmowanych przez szkolnych outsiderów w celu zemsty na swoich prześladowcach. Akcja filmu przyszłych delikwentów rozgrywa się nie gdzie indziej, jak w Columbine High, stanowi on więc dobre uzupełnienie do autentycznych nagrań ze szkolnego monitoringu z 20 kwietnia, czyli z kolejnej fazy aktu.[14] Ciągłość inscenizacji została zachowana.

2                                                      3

 

 

 

20.04.99 w Columbine High                                                 Kadr z filmu Harrisa i Klebolda ”Hitman for Hire”

Teraz, kiedy sam spektakl dobiegł już końca, na scenę wkraczają media komercyjne, które uruchamiają tzw. disaster marathone[15] i podają incydent do konsumpcji. Wspomagają je w tym nowe media uczestniczące; youtube zapełnia się amatorskimi tribute videos i rozmaitymi remiksami. Rozpoczyna się wielki proces cytowania i nawiązywania. Na tym etapie media podsumowują, wyjaskrawiają i nadają wydarzeniu wybrane znaczenie, obarczają winą, dokonują zestawień i kompilacji, ale jeszcze nie modyfikują – ta faza realizuje się dopiero poprzez kulturę masową, która przetworzy wydarzenie medialne na tekst kultury. Gus van Sant nakręci Słonia, a Michael Moore Zabawy z bronią; powstaną gry komputerowe z postaciami Harrisa i Klebolda; staną się one kolejnym ogniwem w łańcuchu medialnej percepcji i w ten sposób historia zatoczy koło.

4

Kadr z filmu Gusa van Santa ,,Słoń” (2003)

Ten medialny obieg znajduje odzwierciedlenie w schemacie Marion G. Müller[16], która dzieli go na 4 główne stadia: percepcję, interpretację, recepcję i produkcję. Zgodnie z tym ujęciem, jednostka rozpoczyna od percypowania pewnych, zewnętrznych wobec siebie, medialnych treści (w przypadku Harrisa i Klebolda: gier komputerowych Doom, Quake, Wolfenstein 3D czy filmów typu Natural Born Killers[17]), następnie, poprzez ich interpretację, dociera do stadium pełnej recepcji, która z kolei pobudza ją do wytworzenia własnej, autonomicznej treści (production). Treść ta z kolei, na drodze upublicznienia i rozpowszechnienia (a więc etapu, który realizuje się poprzez media), wchodzi w obieg już jako obiekt podlegający percepcji kolejnych podmiotów, a zatem: jako przyszła baza kolejnych produktów-treści. Waga owego ostatniego etapu (przestrzeni pomiędzy produkcją a ,,nową’’ percepcją) dowodzi decydującego znaczenia mediów jako aktorów konstytuujących zbiorową świadomość społeczną i wpisujących w nią kolejne elementy.

5

  Marion G. Muller, ”Visual Competence Cycle”

Masakra w Columbine High stanowi doskonałą ilustrację tego schematu: w 2009 r.  2/3 z 23 masakr szkolnych, jakie miały miejsce po tym wydarzeniu, bezpośrednio się do niego odwoływało.[18] Przykład stanowi najbardziej, póki co, zabójczy w tej kategorii incydent,  jaki miał miejsce na kampusie Virginia Polytechnic Institute and State University (,,Virginia Tech’’), gdzie 16 kwietnia 2007 r. Seung Hui-Cho, 23-letni student koreańskiego pochodzenia zamordował 32 osoby, a zranił 17. Kiedy Harris i Klebold dokonali masakry w Columbine High, Cho miał 15 lat; jego osobiste zapiski z tego okresu świadczą o silnej identyfikacji ze sprawcami.[19] Zwraca to uwagę na kolejną właściwość krystalizującą się na drodze medialnego rozpowszechnienia, jaką jest tworzenie się wspólnoty wyobrażonej.

Podobnie jak Harris i Klebold, Cho dokładnie przemyślał budowę swojego spektaklu. Pomiędzy jedną serią zabójstw a drugą[20] wygospodarował dwugodzinny antrakt, w czasie którego zmienił kostium (przebrał się w kamizelkę kuloodporną, wojskowe buty i bojówki), a przede wszystkim – sfilmował swoje wyznania i odczucia związane z planowanym czynem i razem ze spisanym wcześniej, kilkustronicowym manifestem, pakietem zdjęć oraz starszymi nagraniami zawiózł na najbliższą pocztę i wysłał na adres telewizji NBC, której dostarczono paczkę dwa dni później.[21] W ten sposób media po raz kolejny otrzymały gotowy materiał sensacyjny, zawierający nie tylko odniesienia do incydentu w Columbine (zarówno w swoich zapiskach, jak i nagraniach Cho wspomina o Harrisie i Kleboldzie, nazywając ich ,,męczennikami’’[22]) ale i współczesnej popkultury, gdyż, wykonane przez delikwenta zdjęcia do złudzenia przypominają postery głośnego koreańskiego filmu Oldboy[23]:

          6                    7

,,Być może domyślamy się, że logika mediów przenika współcześnie nasze życie, jednak musimy wysilić się, aby zrozumieć, co to dokładnie oznacza i na jakie sposoby się przejawia’’[24]. Ze względu na relatywną świeżość fenomenu rampage shootings, badania nad nim oraz implikacjami jego mediatyzacji w społeczeństwie sieciowym są wciąż w swoim początkowym stadium. Ważnym krokiem na drodze ku większej społecznej samoświadomości jest jednak sama próba zepchnięcia potocznego dyskursu z utartych torów poprzez zwrócenie uwagi na fakt, iż główną osią problemu nie jest (najchętniej i najłatwiej piętnowana) brutalność mediów, lecz media i ich logika w ogóle.

Nośność wszystkich zjawisk medialnych tkwi w ich (mniej lub bardziej eksplicytnym) ceremonialnym charakterze. Rampage shootings to ceremonialna przemoc, przebiegająca według starego, wręcz mitologicznego wzorca; jest to, jak zauważa Jack Katz: ,,zwrot ku czemuś bardzo antycznemu i prymitywnemu, gdzie błagający [na chwilę] wciela się w rolę boga i zatraca w zakazanej lub uprzywilejowanej czynności, która poprzedza jego egzekucję bądź wygnanie z plemienia.’’[25] Z tą różnicą, że współczesne media są w mocy dopisać obydwóm tym wariantom ciąg dalszy – tabloidową nieśmiertelność ze wszystkimi jej konsekwencjami.

Autor: Ada Minge

Bibliografia

  1. Katz Jack, Seductions of crime: Moral And Sensual Attractions In Doing Evil, New York 1988, Basic Books.
  2. Muschert Glen, Sumiala Johanna [red.], School Shootings: Mediatized Violence in a Global Age. Studies in Media and Communications, Emerald, 2012. http://www.google.pl/books?hl=pl&lr=&id=sLebV_ZIOXMC&oi=fnd&pg=PP2&dq=School+Shootings:+Mediatized+Violence+in+a+Global+Age.+Studies+in+Media+and+Communications&ots=-nii6CNS0L&sig=eOSAHmUlGxZFEk6u4-mYFe7ExKY&redir_esc=y, [e-book, dostęp: 11.04.13]
  3. Rocque Michael, Exploring school rampage shootings: Research, theory, and policy, https://extranet.uj.edu.pl/ehost/,DanaInfo=web.ebscohost.com+detail?vid=4&sid=9a88ad43-de8e-479d-af56-72e0a0b1da54%40sessionmgr111&hid=122&bdata=JnNpdGU9ZWhvc3QtbGl2ZQ%3d%3d#db=a9h&AN=82198922, [dostęp: 11.04.13]

Strony internetowe

http://www.acolumbinesite.com/hitmen.html

http://www.acolumbinesite.com/quotes.html,

http://www.acolumbinesite.com/quotes2.html

http://criminalminds.wikia.com/wiki/Eric_Harris_and_Dylan_Klebold

http://en.wikipedia.org/wiki/Virginia_Tech_massacre

http://en.wikipedia.org/wiki/Virginia_Tech_massacre_timeline#Event

http://www.filmweb.pl/Old.Boy

http://www.youtube.com/watch?v=e5DuuJQOI2o


[2] Ibidem.

[3] Ibidem.

[4] Por. A. Ruddock, School Shootings and Cultivation Analysys [w:] G.W Muschert, J.Sumiala [red.], School Shootings: Mediatized Violence in a Global Age. Studies in Media and Communications, s. 7: ,,Media practices are things done around and with media that make media and social reality indivisible.’’ (Tłum. własne – dot. wszystkich cytatów).

[5] Por. Simon Lindgren, Collective Coping Through Networked Narratives [w:] G.W Muschert, J.Sumiala [red.], School Shootings: Mediatized Violence in a Global Age. Studies in Media and Communication , s. 283.

[7] Choć same incydenty pozostają relatywnie rzadkie po obydwu stronach Atlantyku, to ich rozległe medialne pokrycie wywołuje często odwrotne wrażenie.

[8] G.W Muschert, J.Sumiala, Introduction. School Shootings as Mediatized Violence, [w:] G.W Muschert, J.Sumiala [red.], School Shootings: Mediatized Violence in a Global Age. Studies in Media and Communications, s. 17.

[10] J. Schildkraut, The Remote is Controlled by the Monster: Issues of Mediatized Violence and School Shootings, [w:] G.W Muschert, J.Sumiala [red.], School Shootings: Mediatized Violence in a Global Age. Studies in Media and Communications, s. 231.

[11] Ostatecznie Harris ,,wystąpił’’ w koszulce z napisem Natural Selection.

[13] Ibidem.

[15] G.W Muschert, J.Sumiala, Introduction. School Shootings as Mediatized Violence, [w:] G.W Muschert, J.Sumiala [red.], School Shootings: Mediatized Violence in a Global Age. Studies in Media and Communications, s. 19.

[16] M. G. Muller, Analyzing visual media coverage of amok school shootings, [w:] G.W Muschert, J.Sumiala [red.], School Shootings: Mediatized Violence in a Global Age. Studies in Media and Communications,  s. 121.

[18] N. Bockler, Media Dynamics in School Shootings, [w:] G.W Muschert, J.Sumiala [red.], School Shootings: Mediatized Violence in a Global Age. Studies in Media and Communications, s. 38.

[20] Cho w ramach preludium, około godziny 7 rano, zastrzelił dwójkę studentów w akademiku, a dopiero ok. godz. 9 dokonał ,,właściwej’’ masakry na uczelni, blokując wyjścia z budynku łańcuchami. (http://en.wikipedia.org/wiki/Virginia_Tech_massacre_timeline#Event, [dostęp: 16.04.13]).

[23] Oldboy (2003) – nagrodzony na festiwalu w Cannes, głośny film Chan-wook Parka, w którym główny bohater ,,ma pięć dni, żeby odkryć, kto go uwięził, i dokonać na nim brutalnej zemsty’’. (http://www.filmweb.pl/Old.Boy, [dostęp: 16.04.2013])

[24] Por. G.W Muschert, J.Sumiala, Preface, [w:] G.W Muschert, J.Sumiala [red.], School Shootings: Mediatized Violence in a Global Age. Studies in Media and Communications, s. 13: ,,Perhaps we implicitly understand that media logic pervades contemporary life; however, we often struggle to understand precisely what that means and the ways in which such developments are manifest’’.

[25] J. Katz, Seductions of crime: Moral And Sensual Attractions In Doing Evil, New York 1988, s. 19.